Версия для печати

Феліксір з яблычным пахам

  • Вторник, 12 марта 2019 21:51

Калі крытыку ў XXI стагоддзі (у якім, нагадваю, з кожнага праса апяваюць іронію і гульню з тэкстам) захочацца зрабіць яскравы, вясёлы і дужа шчыры разбор чыёйсьці творчасці, запакаванай у кардоннацэлюлозную каробку (не забываючыся на аналітыку), — гэта ягонае поўнае права.

Фелікс Баторын, аўтар, пра кнігу якога сёння ідзе гаворка («Яблычны пах цішыні»), дакладна з тых, каму так званая традыцыя не перашкаджае быць сабою. А ўсё з-за таго, што традыцыя традыцыі не роўная. Калі пад Пушкіна ці Фета ў нашыя часы адметна ўжо не напішаш, то водгукі таго ж шасцідзясятніцтва і сёння выглядаюць вельмі свежа. Напрыклад, у невялікім вершы з назвай «Задуха» такая шчыльнасць шасцідзясятніцкіх фанетычна багатых рыфмаў, што шкада будзе не працытываць яго цалкам:

Сіняватая кветачка келіхам.

Кот лінялы, як п’яніца ў споднім.

А на небе, падгледжаным Рэрыхам,

Заблудзілася поўня апоўдні.

 

І сасмягла-знямогламу хочацца

Ад спякоты ўцячы да купальні

Праз дзядоўнік, як кактус, ігольчасты

І асот, што як парасткі пальмы.

 

І ні сэрца, ні розум не радуюць

Ні крыўлянне папсовых куміраў,

Ні паэты з іх казачнай праўдаю,

Ні палітыкі з праўдай няшчырай.

 

У кожнай страфе стабільна ёсць па адной пары рыфмаў, у якіх блізкія да 100% двухскладовыя супадзенні што галосных, што зычных (споднім — апоўдні, купальні — пальмы і радуюць — праўдаю). Акрамя гэтага, ёсць унутраная гукапісная гульня — заблудзілася поўня апоўдні — але пра гэты аўтарскі прыёмчык крыху пазней. З іншых шасцідзясятніцкіх фішак — кароткія стопы, якія шчэ больш падобныя да сваіх вытокаў у спалучэнні з той жа моцнай рыфмоўкай у вершы «Палёт флюгера»:

У ваколіцах лютага

Адбываецца штось.

У бляшанага флюгера

Перацерлася вось...

Шчэ адзін характэрны да той эпохі момант — разбіўка трохскладовых вершаваных памераў трыбрахіямі — ненаціскнымі стопамі, як, напрыклад, гэта відаць у вершы пад назвай «Засталіся» (зноў не без выдатных рыфмаў):

Адышлі ў нябыт камінары

З націральшчыкамі паркету.

Адышлі ў нябыт камунары —

Летуценнікі і аскеты.

У нябыт сышлі і пачвары —

Крыважэрныя прайдзісветы.

Засталіся дурні і скнары.

Немагчыма іх звесці са свету…

Але не толькі рускі кантэкст уплывае на паэта Баторына: дзіўнавата было б для беларускамоўнага. Але на тое, каб спраўдзіцца, гэтыя дзівацтвы не маюць аніводнага шанцу. Аўтар шмат палемізуе з беларускай літаратурнай гісторыяй, гэта відаць нават па назвах вершаў: «На ўгодкі В. Быкава», «Янка Купала. Год 1930», «Уладзіслаў Галубок», «Перачытваючы У. Караткевіча» і г. д. Асобнае месца ў кнізе займае аўтарскае пераасэнсаванне купалаўскай паэмы «Магіла льва» (ці, можа, арыгінальнага фальклорнага сюжэта), якая ў Фелікса называецца наўпрост «Машэка»:

Уступ

Ільвом называлі Машэку

За сілу, за жорсткае зверства,

За тое, што мы ў чалавеку

Сурова завем «крыважэрства».

 

І ў тысячным нават калене

Мы ўспомнім у жаху і ў жалі

Ільвоў, што на рымскай арэне

Няшчасных жыўцом разрывалі.

 

А можа, мы ўпалі ў аблуду?

Мо штось недачулі, глухія?

А можа, Хрыста і не Юда

Прадаў за чырвонцы ліхія?..

 

З гэтага кавалка, дарэчы, можна прадбачыць, да якой тэмы паэт звяртаецца часта: відавочна, да біблейскай. Шмат герояў асэнсоўваецца Феліксам Баторыным: і Адам з Евай, і Каін, і Алаферн, і, зразумела, сам Творца. Таксама ёсць перазовы з Эклезіястам і Талмудам. Але гэта не проста шпурлянне імёнамі з мэтай зачапіцца за вока чытача дзякуючы кліпаваму мысленню, ды тое, што насамрэч хвалюе аўтара, і выклікае яго асабісты інтарэс. Так наступныя словы ён прамаўляе ў сваім дыптыху «Каін»:

«Пашкадуйце Каіна!»

За яго раскаянне

Папрасіце ў Бога

Усяго нямнога:

Каб навекі знікнуць мог

Каін з небакраю,

Каб яго пазбавіў Бог

Ад пекла і ад раю...

Тут аўтар замаўляе за Каіна, каб яму даравалі. І гэты матыў гэткім жа чынам прагледжваецца ў іншых калязаветных вершах: шмат якія з іх маюць канкрэтнага (усявышняга) адрасата і таму гучаць хутчэй не як вершы, а як малітвы.

Напэўна, самыя цікавыя моманты кнігі — тыя часткі вершаў, дзе паэт пускаецца ў юнацкія гульні са словамі ці ў болей глабальныя эксперыменты з формай — казаць шчыра, падобных хадоў ад чалавека такой шматгадовай загартоўкі не чакаеш. Алё ён выдае і выдае, адзін ход за іншым. Дзесьці аўтар па-майстэрску ўжывае поўную рыфму:

Гэты вяз, закаханы ў раку,

Раскідае зялёныя крылы,

Запар некалькі год — не ўраку

— Хараства набірае і сілы…

Дзесьці — падчас свайго лірычнага аповеду — захапіўшыся моўнымі здольнасцямі — гэтым неспадзявана робіць адным з герояў верша і саму мову:

Дзвярамі, дзвярыма, дзвярмі

Заляпаў абуджаны ранак.

Яшчэ адну ношу прымі,

Падэшвамі зношаны ганак…

І як найбольш красамоўны прыклад, як нейкая квінтэсэнцыя аўтарскай моцы — верш, які адначасова мае і лексічную гульню, і шасцідзясятніцкі дух, і пачуццё гумару, пра якое пойдзе крыху далей — верш «Танкі»:

Ідуць, як танкі. Ды не Танкі.

І хоць складаць умеюць танкі,

А дылетанты й дылетанткі

Яны па сутнасці сваёй.

І іх не ўзяў бы ў маркітанткі

Паэзіі сапраўднай вой...

Багаты Баторын і на формы твораў: акрамя звычайных вершаў у кнізе можна знайсці паэму, некалькі балад, трыялет і досыць вясёлая спроба напісання рамана ў пісьмах.

Аўтар быццам ведае і пра іронію, і пра самаіронію, але гэтыя веды неяк нестабільна рэалізуюцца на практыцы, здараюцца там-сям неспадзяванкі. Дзе-нідзе атрымліваецца нешта прыемнае і афарыстычнае, як тут, у вершы з назвай «Дыягназ»:

Вы — безнадзейны інвалід

(І нават болей!).

Вы зблыталі радыкуліт

З душэўным болем.

Вы разбярыцеся спярша

(Даўно не хлопчык!):

Зусім штось іншае душа,

Чым крыж ці копчык.

Баліць вам, дружа мой крывы,

Слінява-слізкі,

Таму, што кланяліся вы

Занадта нізка!

Просценькая, але добрая такая сатыра. Але ж некалі — прарэжацца, бывае, зусім дзіўны гумарок, які даросламу чалавеку нават неяк і не да твару:

Ні цяпла, ні святла, ні вясны на зямлі не бывае,

Калі лысіна ззяе, што сонцам сябе адчувае.

«Яблычны пах цішыні» — гэта не толькі назва кнігі, але і назва верша, які выглядае наступным чынам:

Яблычны пах цішыні.

Мігі маўклівых ападаў.

Яблычныя прамяні

Сцежкі спярэсцілі саду.

Птушкі збіраюцца ў шлях,

Памяць пакуюць у клункі.

Яблычны смак на губах —

З вераснем пацалункі.

І як вам? Ці падобны гэты твор на штосьці настолькі манументальнае, каб браць яго першы радок у якасці назвы кнігі? Гэта ж нават не самыя моцныя радкі з тых, што працытаваныя ў гэтай рэцэнзіі! Але ў нейкай ступені гэтая назва адсылае да зместу кнігі: нягледзячы на тое, колькі незвычайных момантаў удалося падкрэсліць, агульны тон кнігі нашмат больш шэры. І хаця кніга выйшла ў саліднай серыі «Кнігарня пісьменніка» ды з трыма сотнямі старонак, наклад яе усяго толькі 200 экзэмпляраў. Можа, не трэба было выціскаць з сябе цэлюлозных сокаў на 300 старонак, а замест гэтага абмежавацца якой-небудзь сотняй?

Пры ўсіх тых мінусах, якія можа адчуць чытач, калі азнаёміцца з «Яблычным пахам цішыні» (не па гэтай рэцэнзіі, але і па самім зборніку), Фелікс Баторын усё роўна застаецца аўтарам неблагой кнігі. Бо відавочна, што аўтар, па-першае, добра ўмее слухаць музыку слова (хоць і карыстаецца гэтым навыкам не надта часта), а па-другое, гледзячы на колькасць выкарыстаных культурных кодаў, умее чытаць — чытаць розныя тэксты ад розных людзей. Менавіта гэта чытацкая самаўпэўненасць робіць досыць упэўненай у сваіх сілах і гэтую кнігу.

Даніла Лысенка

Крыніца: Літаратура і мастацтва

Прочитано 246 раз
Авторизуйтесь, чтобы получить возможность оставлять комментарии