Вторник, 20 08 2019
Войти Регистрация

Login to your account

Username *
Password *
Remember Me

Create an account

Fields marked with an asterisk (*) are required.
Name *
Username *
Password *
Verify password *
Email *
Verify email *
Captcha *

Саўлцэрытэ  Віесэ. Лета ў Рандэнэ. Апавяданне 

  • Пятница, 19 апреля 2019 09:21

(Казка пра дзяцінства паэта).

У дзяцей успамінаў не бывае. Шостая вясна іх жыцця такая ж непасрэдная, як і першая. Памклівая істота нібы з крыніцы зачараванай наталяецца празрыстасцю раніцы, сонечнасцю дня, вечаровай насычанасцю колераў. Навакольны сусвет  імкнецца насустрач яму з раскрыленым рукамі. Узірайся і дзівіся! Заглядай і выяўляй! Вунь пад лесвіцай валюхаюцца пісклівыя, пушыстыя кураняты. А з закуцця высоўваюць галовы цяляты з вырачанымі цемнаватымі вачыма. Чаромхавы куст спазаранку ўпрыгожыўся белымі ўквечанымі падвескамі.


   – І куды імчышся, саколік?
   – На раку, на мурог! На лужок-беражок!
   Жаныньш  з разбегу кульнуўся ў зялёны мурог поймы. Калівы зёлкі-палявіцы ўжо дастаюць яму да носа, шчакочуць ноздры, а пыльца аж у вочы лезе. Хлопчык распачаў даўнюю дзіцячую гульню, у якую гуляюць сябрынай, а можна і аднаму. Заплюснуўшы вочы, хапаюцца за палявіцу і, скруціўшы ў далоньках мяцёлку, запытваюць:
  – Пеўнічак ці куранятка?
  – Пеўнічак! – Упэўнена гучыць у адказ.
   Вось тады адкрываюць вачаняты…
   У Жаныня з пучка мяцёлкі ніводная сцяблінка не агалілася.
   – Куранятка..., – ацішэла прамаўляе хлопчык і нахіляецца над чарговай палявіцай. Але на ёй бачыць божую кароўку, якая карабкаецца ўверх па гнуткай сцябліне. Укленчыў і стаў назіраць за яе рухам. Надта ж танюсенькія ножкі – напэўна іх з дзесятак – акуратна пераступаючы рухаюцца наперад. Вышэй… Яшчэ вышэй і вышэй… Пад казюлькай у палявіцы затрапятала грыўка: узбегла нарэшце босенькая казурка. Павярцелася ў мятлушцы, пагайдалася, развінула шоўкавыя крылцы. Малюсенькія, празрыстыя. І адляцела.
   Жаныньш сваімі лапаткамі торгаецца, лежачы на траве дагары носам. Як здорава! Каля самай шчакі, палыхаючы водарам, лагодзяцца дзятлавінкі. Над галавой схіліўся святаяннік. Мацярдушкі звіліся расточкамі і лянотна хістаюцца пад ветрам. Чуць далей густа пераплёўся суквеццямі цэлы ахапак чабору. Высока над галавой нібыта тыя кроны бярозаў выглядаюць у неба палявіцы і баркуны. Некаторыя вострымі, а некаторыя шырокімі і мяккімі мяцёлкамі. У мяцёлках стаіліся амаль непрыкметныя званочкі кветак. Хлопчык спрабуе захапіць мяцёлку ў жменю і  выгледзець, а што ў яе пасяродку. Нават язычкі ёсць у тых званочкаў, падумаць толькі…
   А неба блакітнае, блакітнае. На ўсю глыбіню. Стамляюцца вочы ўзірацца ў гэтую сінечу і бязмежжа. І вось тады з-за палявіцы вынырнула белая галава аблачыны. Павольна яна рухаецца наперад і запаўняе неба. Заслонена сонца. Цёплая засень набягае на ўсю пойму. Аблачына ж не можа вытрываць сонечную спякоту. Яна растае, збываецца як снег, які занеслі ў вітальню. Сонца зноў вылучае плынь святла на луг і на Жаныня. Хлопчык уздымае галаву –- няўжо аблачына паддалася?
   Абніякавела яна. Але наступае нешта больш цёмнае і агромністае. Чорная зашлёпка закрывае шчаку сонца. Прыцемак на прахалоднай мураве гусцее. У кветках нікне зыркота. Шугануў халодны выдых вятрыска. Палявіцы, прыгінаючыся, засланяюць лежачок Жаныня. Хлопчык у здзіўленні пазнае, што ў кожнага воблака – свой цень. Раней ён гэтага не заўважаў.
   Жаныньш абхапіў сцябліны палявіц і звязаў іх над сабой. Ого, ён ляжыць цяпер нібыта ў шалашы  ці гроце. Зноў прарэзалася сонца. Праз рабрыстую ім створаную стрэшку промні перасылаюць сотні зыркіх зайчыкаў. Кожная зёлачка, кажнае суквецце вылучаюць свой колер і водар. 
   Каля самага Жаныня зямлю ўзрушыў крот. З горбіка  высунулася чорная пысачка і, адчуўшы небяспеку, зараз жа знікае. Загудзеў чмель. Ці не за кратовым горбікам прыхаваная яго вуза з мёдам. Але Жаныньш не варушыцца  і не шукае. Па голым прадплеччы сноўдаецца руды мураш.  Жаныньш не скідвае яго долу. Ён ніякавее ад незвычайнага сонца, якое ўсутыч з Рандэнскім домам, людзьмі і іх працай наталяецца сваёй самавітасцю ў бясконцым  побыце.
   Жыццё не агромністае, і ўсё ж насычанае і бязмежнае. Ціхуткае, але напоўненае гулам, жужуканнем, шчабятаннем. Супакойнае, і ўсё ж несупынна-бурлівае, ахвочае, мітуслівае.
   Калісьці мама распавядала Жаныню казку пра малойчыка, які ў пушчы некаторы час наталяўся песнямі птушак, назіраў за буяннем кветак. І вось калі павярнуўся дадому, сам малойца анікога не пазнаў, і яго таксама ніхто не прызнаў, не ўзгадаў. Толькі дзядулі распавядалі пазней пра тое, што калісьці, даўным-даўно адправіўся ў пушчу маладзён і адтуль ужо ніколі не вяртаўся.
   Хлопчык не мог зразумець, чаму  якраз цяпер узгадалася яму тая маміна казка. Ён аж уздрыгнуў, нібы апрытомнены. А як доўга яму давялося праляжаць на гэтай пойме?
  – І дзе гэта мой кудзель лёну прытаіўся? – кліча мама, шукаючы Жаныня. 
  – Я тут, я тут! – азываецца ён, уздымаючы галаву над кветкамі. Не, ён не праляжаў сто гадоў. Мама вунь спынілася пасярод сцяжыны, і яна ніколькі не пастарэла. Дом выглядае такім самым, як і раней.  І ўсё ж ён быў дзесьці далёка-далёка, адсутнічаў доўга-доўга. 
   Жаныня ўздымае хваля радасці. Знянацку нешта прабубнеўшы, ён падлятае да мамы і як растапыр верціцца каля яе. 
   – Што з табой? – здзіўляецца мама. 
   – Жыў у траве-мураве! – прамаўляе Жаныньш, і яму ўяўляецца, што яго ўсе разумеюць.

   Часта сцяжынка Жаныня     кіруецца ў бок Даўгавы. У яе рэчышча былі ўплецены ўсе патугі гаспадаркі: на Даўгаву ранічкою бегалі вочы прамыць, а вечарам  пот сцерці. У Даўгаве замочвалі для карыстання кублы і цэбры, паласкалі бялізну. У Даўгаве растаўлялі сеткі, нераты, бучы. Па асаблівасцях плыні Даўгавы (вясной па ўзроўню вады) вызначалі пачатак сяўбы, прадказвалі засушлівае або мокрае лета. Паданні і  небыліцы вандравалі каля ракі. Калыхаліся ў імгле душы спачылых. Часам з віроў паказвалася выява Вадзяніцы – і тады ёй, каб задобрыць,  кідалі кветкі.
   У плыні ракі ні на хвіліну не заціхаў плёскат жыцця. Пасля ўсполу, як толькі ападала паводка, паказваліся цугі плытоў і стругаў. Залоўленыя быстраком, яны праносіліся нібыта стрэлы. Паветра напаўнялася галасамі стырнавых:
   – На-пра-ва! На-ле-ва! Ра-зам!
   У непарыўнай звязцы плыты-ганкі слізгацелі па плыні ракі. Ого як ахвотна Жаныньш разам з плытагонамі адправіўся б у далёкі шлях! Накірунак быў добра знаёмы з расповядаў таткі. Побач Яблычнага вострава. Каля сасняковых крэслаў-парогаў. Міма Крыжовай затокі, куды не пераксціўшыся і ўтыкнуца нельга. Пад вечна слязлівым Стабурагам і сярдзітым Кегумскім вадаспадам – у Рыгу. Рызе патрэбны былі лес, лён, зерне, бульба. З Рыгі везлі цукровыя бублікі, найноўшыя плугі, шоўкавыя хусткі, чысленнікі-календары. І розныя чуткі-плёткі пра Рыжскае паньства, пра дарожныя прыгоды – такія забаўныя, што, заслухаўшыся тату, часам забываўся і пра надкусаны пернік у руцэ. 
   Плытагоны ўяўляліся Жаныню самымі шчаслівымі людзьмі на свеце. Цэлымі днямі яны гойдаліся ў  зірку плыні. Ніхто не бачыў, ці мокрыя ў іх ногі. Ніхто не прыклікаў іх раней часу дадому. Нібыта запевак песні гучаў кліч:
   – На-пра-ва! Га-ні!
   З паніжэннем узроўню вады прыціхае  разгон плытоў. Вечарам на беразе ўспыхвае агеньчык плытагона. Калі асначы спыняліся на начлег непадалёку ад Рандэнэ, да іх прытуляўся гуд Нядзвецкі. Нядзвецкі быў дзядзькам незвычайным. Спакойны і задумлівы. Знаўцы мовілі, што на радзіннай старонцы пан выкраў яго жонку, пакінутыя дзеці памерлі з голаду. У гасподзе Нядзвецкі амаль што не з”яўляўся. Трэба было ці не трэба, ён заўсёды апекаваўся коньмі. Чорны жарабок – гонар Пліекшанаў – ахвоціўся ўслед за гудам з ціхім іржаннем, размахваючы пышным хвастом. Белая кабылка, калі пасвілася, асцярожна ўскладвала галаву на плячо дзядзькі і мяккімі губамі хапалася за яго шчокі. Нядзвецкі начамі часцяком спаў у канюшні, раскінуўшы  рэзгіні саломы.
   А тут, злавіўшы між плытагонаў беларускае маўленне, супакойны чалавек памкнуўся да людзей, як хмель за шастом. Высокі, але чуць сутулены яго карак выглядаў яшчэ больш угарбеўшым, калі ён абыходзіў вогнішчы, нібыта некага вышукваючы. Жаныньш пільнаваўся за ім. Мужчыны спакойна сядзелі вакол цяпельцаў. На асмужаныя абліччы полымя накідвала бронзава-чырвоныя пасмы. Нядзвецкі з прысутнымі зачынаў гаворку на мове гудаў. Па тварах прабягаў зыркі водбліск полымя. Круг седакоў рассоўваецца, даючы месца Нядзвецкаму, а Жаныню – прытулак ля вогнішча. Паволі, нібы перакладаючы цяжкое каменне, гуд пачынае гутарку са сваімі суайчыннікамі. Гэтак жа паволі, нібы перакладаючы цяжкое каменне, адказвалі яму мужыкі. Між гаворкі час ад часу наступала цішыня, і тады можна было чуць, як у прыбярэжным кустоўі сваю песню ладзіў салавей. Час ад часу Нядзвецкі  тлумачыў Жаныню, пра што ідзе бяседа:
   – Там, у вярхоўі ракі, зараз вялікае няшчасце. Было сухое лета. Так, горка цяпер, хлопча, у нашай старонцы…
  Аснач выбірае з торбачкі чорную, зачарсцвелую буханку хлеба. Паважна разразае яе на аднолькавыя ссохлыя скібачкі. Нядзвецкі узяў адну з іх пакаштаваць, пакруціў галавой і перадаў акрайчык хлопчыку:
   – Хлеб бедных людзей…
   Мякінны ломцік – горкі як альховая кара – ці не захрас у горле Жаныня. Хацелася яго выплюнуць, але ж было сорамна – плытагоны скібачкі пасыпалі соллю, не даючы і крошцы ўпасці.
   Нядзвецкі ўскочыў і памкнуўся дадому. Вярнуўся ён з кошыкам бульбы і вялізнай квартай сыраваткі. Мужыкі падбадзёрыліся, сталі грамчэй гаварыць, бульбу засыпалі вуголлем. Калі яна спяклася, асначы асцярожна здзмухвалі з кожнай бульбіны попел і елі не аблупленую, папіваючы з кварты, ласкава паглядваючы на Нядзвецкага і Жаныня.

   Села сонца. Вада пасяродку ракі яшчэ паблісквала светлай сінечай, але каля самага берага цені былі колеру дзёгця. На тоўстых хвалях пакалыхваліся зеленеватыя і ружовыя водбліскі вячэрняй зары. Пах чаромхі стаў крапчэйшым, голас салаўя грамчэйшым. Дзядзька гуд  развязаў у кайстры шнурок і дастаў невялікі скураны мех з  трубкамі на канцах. Мужыкі праз сапель пачалі ўдзімаць у пузыр паветра, аж пакуль ён не прыняў патрэбны памер. Тады дзядзька прыткнуў мех пад паху і губамі сашчаміў жалейку. Загучала  жаласлівая мелодыя, якую суправаджалі рознымі перагудамі астатнія трубкі-гукі.
   – Гэта мая дуда, – прашаптаў Нядзвецкі.
   Слухачы застылі, як тыя камяні на беразе ракі. Мелодыя вілася, узвышалася вышэй і вышэй, устрапянулася і раптам  асеклася, нібыта ў задыху. Малады аснач з высмаленымі сонцам валасамі заспяваў нізкім, шырокім голасам:

Ой ты, дудка мая, 
Весялушка мая!
Весяліла ты мяне
На чужой старане.

   Жаныньш  сам пераўтварыўся ў слых. Больш дагадваўся, чым разумеў, пра што распавядае песня. А голас напачатку гучаў нібыта праз стогн, потым больш імкліва, але маркотна:

Былі ў бацькі тры сыны,
І ўсе яны Васілі.
Адзін коні пасець, 
Другі лапці пляцець.

   З прырэчных лугоў уздымаўся белы, густы туман. Салавей прыціх. Ад чаромхі пайшоў  яшчэ гарчэйшы пах. А песня ляцела над вадой і туманам, адзінокая і павольная, нібыта птушка з прытомленымі крыламі.

Трэці сядзіць на камені,
Дзяржыць дуду на рамені.
Ой ты, дудка мая,
Весялушка мая…

   Пасівела вуголле спарахнелага вогнішча. Мама гукала Жаныня дадому. Падняўшыся, яны абое з Нядзвецкім паволі тупалі ўсё далей ад берага. Плытагоны, паслаўшы на мурог свае транты, клаліся спаць.
   – А чаму яны ўсе Васількі?—развітваючыся з гудам, спытаў Жаныньш. 
   – Бедныя людзі. У бедных людзей нават імёнаў мала. Бацька Васіль, сыны Васілі, дачка Васіліна…
   У Жаныня сціснулася сэрца. Нібыта цяжар зямлі лёг на грудзі. А гуд усё тлумачыў і тлумачыў:
   – Усё падмінае пад сябе пан-баярын. Ураджай забірае, скаціну. Дзяўчат чужых валачэ. Ох, давядуць асначы свае плыты да Рыгі, баярын зноў падмане. Добра, калі хоць палову заробку выдасць. Корчмы на кожным скрыжаванні, зноў не без баярына пастаўлены. Пакуль які-небудзь стырнавы трапіць дадому – кішэні пустыя.
   Выпрастаўшыся ў ложку, Жаныньш доўга ўглядаўся ў цемень. У радасную прастору сусвету нехта расхінуў непрыкрытыя дзверы. Насустрач нібыта з-пад скляпенняў навальвалася  гушчэча прахалоды.

   Зранку Жаныньш прыбег на лугавіну ракі. Але каля прыберага ўжо нікога не было. Сонца гарцавала над зыркай чысцінёй ракі.
   – На-пра-ва! Пра-ма!—раздаваліся каманды стырнавых, гулкія, нібыта са званіцы. Кукавала зязюля. Ёй на супрацьлеглым беразе азывалася другая. Як быццам зусім не было вечара, азоранага, упоўніцу налітага шчымлівай песняй. Як і таго расповяду пра Васількоў з радзімы гудаў. Толькі вось на месцы агнішча чарнеў ад галавешак прыбярэжны пясок.

Пераклад з латышскай мовы Ніны Янсанэ                                                      

   

Каментары

   Саўлцэрытэ Віесэ  (2.8.1932 – 24.9.2004) – празаік, літаратуразнаўца. Пасля сканчэння вучобы ў Латвійскім універсітэце доўгі час працавала ў Музеі гісторыі, літаратуры і мастацтва імя Яніса Райніса. Даследавала творчасць Райніса і Аспазіі. Мела высокія ўзнагароды, у тым ліку і ордэн Трох Зорак Латвійскай Рэспублікі. Апавяданне “Лета ў Рандэнэ” было надрукавана ў 1965 годзе ў выдавецтве “Ліесма”.

   Гэты твор пераклала з латышскай мовы Ніна Янсанэ. Нарадзілася Ніна, дачка Сцяпана Панізьніка, 21.11.1933 года на хутары Бабышкі. Пасля сканчэння сямігодкі ў м. Лявонпаль Мёрскага раёна Віцебскай вобласці з 1951 г. жыла, вучылася і працавала ў Рызе. З 1998 г. грамадзянка Латвіі. Жыве ў Юрмале.
   Аўтар падрадкоўнікаў для кнігі  “Ян Райніс. Выбранае”. “Скарбы сусветнай літаратуры”. 1993 г. Пераклала асобныя творы Яніса Райніса, Андрыса Веянса, Айі Лацэ для кнігі “Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі” (2003). Чакаюць публікацыі нарыс Матыльды Езавітавай “Кароткі агляд старажытнай беларускай культуры і літаратуры” (1929 ), брашура Вілбертса Краснайса “Беларусы як адгалінаванне  народа латышскага” (1938), старонкі ўспамінаў Яніса Ніедрэ… Бібліяграфічныя звесткі пра Ніну Янсанэ падае энцыклапедычны даведнік “Сузор”е  беларускага памежжа”.  2014 г.

   У апавяданні “Лета ў Рандэнэ” галоўны герой Жаныньш – хатняе імя Яна, будучага народнага паэта Латвіі Яніса Райніса (11.9.1865 – 12.9.1929). З дзяцінства ён ведаў мову і народныя песні латгальскіх беларусаў. У 1921 г. пры яго падтрымцы створаны Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы. Абараняў у Сойме інтарэсы беларусаў Латвіі. Садзейнічаў адкрыццю беларускіх гімназій у Даўгаўпілсе і Лудзэ. У 1922 г. абраны сябрам культурна-асветнага таварыства беларусаў у Латвіі “Бацькаўшчына”. У 1926 г. быў запрошаны ў Беларусь.

   Мама Жаныня – Дарта Пліекшанэ з роду Грыкоўскіх (1828 – 1899).”Па паданні продкі маці з вольнае Літвы баяры”, –пісаў Райніс. Пахавана на Стара-Сямёнаўскіх могілках у Віцебску.

   Нядзвецкі – начны вартаўнік сядзібы Пліекшанаў, выхаванец (дзядзька) Жаныня. Гуды – майстры, умельцы. Так на латвійска-літоўскім памежжы называлі даўней і беларусаў.

   Дуда – беларускі духавы музычны інструмент –  касмалагічны, рытуальны, вядомы з глыбокай даўніны.

Падрыхтаваў Сяргей Панізьнік, кавалер ордэна Трох Зорак  Латвійскай Рэспублікі

 

 

Прочитано 1045 раз
Авторизуйтесь, чтобы получить возможность оставлять комментарии